Borstkankerpatiënten en fysiotherapie

Borstkankerbehandelingen - chirurgisch, bestraling, chemotherapie of op basis van hormonen - zorgen voor een opmerkelijke vooruitgang in overleving, maar laten patiënten vaak achter met functionele en systemische uitdagingen op de lange termijn.

Dit artikel beschrijft de meest voorkomende problemen na de behandeling, op bewijs gebaseerde interventies en praktische richtlijnen voor de fysiotherapeutische behandeling van borstkankerpatiënten.

Veel voorkomende problemen na de behandeling van borstkanker

Beperkingen aan de bovenste extremiteit

• Beperkte Range of Motion (ROM) van de schouder: Heeft vaak invloed op flexie, abductie en externe rotatie, waardoor zowel dagelijkse activiteiten als positionering voor bestralingstherapie moeilijker worden.
• Lymfoedeem (BCRL): Komt voor bij 20-25% na axillaire lymfeklierdissectie en bij ~5% na schildwachtklierbiopsie. Het vermindert het fysieke en sociale functioneren, veroorzaakt pijn en kan leiden tot terugkerende infecties (erysipelas).
• Spierzwakte en instabiliteit: Een verlies van 25% kracht, vaak resulterend in schouderproblemen.
• Axillaire koordvorming (Cording/AWS): Pijnlijke koorden die de beweeglijkheid beperken en soms verder reiken dan de elleboog.
• Pijnsyndromen: Inclusief post-mastectomie pijnsyndroom (PMPS).
• Littekenverklevingen: Beperken de mobiliteit en lymfestroom.
• Sensorische veranderingen: Gevoelloosheid, tintelingen en paresthesie als gevolg van zenuwbeschadiging of chemotherapie.

Systemische en lichaamsproblemen

• Kanker gerelateerde vermoeidheid (CRF): Aanhoudende vermoeidheid, vaak langdurig.
• Houdingsveranderingen: Beschermende houdingen (kyfose, schouderprotractie) komen vaak voor na een operatie.
• Door chemotherapie veroorzaakte polyneuropathie (CIPN): Komt bij 30-60% van de patiënten voor en leidt tot evenwichtsproblemen en vallen.
• Algemene problemen met het bewegingsapparaat: Chronische pijn en verminderde mobiliteit.
• Gewichtsveranderingen: Gewichtstoename komt vaak voor tijdens de behandeling.
• Door bestraling veroorzaakte longschade: Dyspneu en benauwdheid op de borst in ~1-5% als gevolg van longfibrose.

Belangrijkste fysiotherapeutische interventies

Beheer van lymfoedeem

Complexe Decongestietherapie (CDT) is de gouden standaard. Het combineert:

• Manuele lymfedrainage (MLD)
• Compressietherapie (kleding, zwachtelen)
• Oefeningen met middenrifademhaling
• Huidonderhoud
• Patiëntvoorlichting

Oefening (Bewijs van graad A):

• Veilig en effectief, zowel aerobe als weerstandstraining.
• Progressieve weerstandstraining verbetert de kracht zonder het risico op lymfoedeem te verhogen.
• Draag compressiekleding tijdens het sporten.

Compressietherapie:

• Eerstelijns voor vroeg lymfoedeem (stadium I).
• CDT voor matige tot late stadia (II-III).

Sport- en bewegingstherapie

• 150 minuten matige activiteit per week aanbevolen.
• Weerstandsoefeningen en aerobe oefeningen zijn veilig vanaf 4-8 weken na de operatie, afhankelijk van de procedure.
• Lichaamsbeweging is effectief tegen CRF en CIPN.
• Balans- en behendigheidstraining ondersteunen neuropathiepatiënten.

Littekentherapie

• Manuele mobilisatie van het litteken, massage en stretching (na wondgenezing, ~4-6 weken).
• Voorkomt beperkingen, pijn en verminderde lymfestroom.

Houding en mobiliteit van de romp

• Proprioceptieve neuromusculaire facilitatie (PNF) en spiegelcorrecties helpen de rechte houding te herstellen.
• Oefeningen zoals het ‘blokspel’ en langs de muur glijden bevorderen de controle over de romp en versterken de serratus anterior.

Ademhalingsondersteuning

Voor patiënten met longschade door bestraling:

• Diafragmatische ademhaling
• Duurtraining
• Longstrekking („maanhouding“)
• Uitscheidingsmobilisatie en effectief hoesten

Richtlijnen voor fysiotherapie tijdens het hele kankerproces

I. Prevalidatie (vóór de behandeling)

• Doelen: Verbeteren van ROM, kracht, psychologische paraatheid.
• Interventies: Schouderoefeningen, nordic walking, ontspanningstechnieken.

II. Postoperatieve fase (begin van de ziekenhuisperiode)

• Doelen: Voorkom problemen met de bloedsomloop, oedeem en longcomplicaties.
• Start mobilisatie dag 1 (behalve na reconstructieve operaties).
• Begin vroeg met arm/pols/elleboogoefeningen; stel schouderoefeningen uit tot dag 3-5, afhankelijk van het type operatie.
• Zachte ademhaling en tromboseprofylaxe-oefeningen.

III. Revalidatiefase (vroeg en laat ambulant)

• ROM-herstel: Dagelijks thuisprogramma gedurende minstens 3 maanden.
• Lymfoedeemzorg: CDT met compressie op maat.
• Therapeutische oefeningen: Uithoudingsvermogen, weerstand en veilige sporttherapie.
• Vermoeidheid en neuropathie: Duurtraining met lage intensiteit, lopen, evenwichts-/handigheidstraining.
• Houdingscorrectie en littekentherapie zijn essentieel voor langdurig functioneren.

Samenvatting van fysiotherapierichtlijnen

• Prevalidatie: Verbeter conditie, ROM en mentale paraatheid.
• Postoperatief: Begin met vroege mobilisatie, bescherm tegen oedeem en pulmonale complicaties.
• ROM-training: Dagelijkse oefeningen om de mobiliteit van de schouder te herstellen, essentieel vóór RT.
• Lymfoedeembehandeling: CDT (compressie, oefeningen, huidverzorging, voorlichting; MLD optioneel).
• Oefentherapie: Aerobic + weerstand; veilig met compressie; ≥150 minuten/week.
• Litteken- en houdingswerk: Manuele technieken, stretching, houdingscorrectiestrategieën.
• Systemische complicaties: Oefeningen op maat voor vermoeidheid, neuropathie en longschade.
• Bewaking: Voortdurende monitoring voor vroegtijdige detectie van lymfoedeem en andere complicaties.

Patiënten met borstkanker worden vaak geconfronteerd met uitdagingen die verder reiken dan lichamelijke beperkingen. Hun traject wordt niet alleen gekenmerkt door pijn, vermoeidheid en mobiliteitsbeperkingen, maar ook door emotionele stress, angst en veranderingen in het zelfbeeld. Als fysiotherapeuten is het essentieel om deze dubbele last te onderkennen. Onze rol reikt verder dan het herstellen van functies – we maken ook deel uit van het bredere ondersteuningsnetwerk van de patiënt. Door evidence-based fysiotherapeutische interventies te combineren met empathie, aanmoediging en respect voor de mentale en emotionele toestand van elk individu, kunnen we patiënten helpen hun zelfstandigheid, zelfvertrouwen en kwaliteit van leven terug te winnen. Door zowel het lichaam als de geest te ondersteunen, zorgen we ervoor dat herstel niet alleen draait om overleven, maar ook om goed leven.

1. Eidenberger, M. (2022). Fysiotherapeutische behandeling bij borstkankerpatiënten. IntechOpen. DOI: 10.5772/intechopen.108946.
2. Harris, S. R., Schmitz, K. H., Campbell, K. L., & McNeely, M. L. (2012). Klinische praktijk voor borstkankerrevalidatie: Syntheses of Guideline Recommendations and Qualitative Appraisals. Cancer, 118(8 suppl), 2312-24. DOI: 10.1002/cncr.27461.
3. Skutnik, K., Ustymowicz, W., Zubrewicz, K., Zińczuk, J., Kamińska, D., & Pryczynicz, A. (2019). Fysiotherapie bij vrouwen na de behandeling van borstkanker - review. Progress in Health Sciences, 9(1), 162-168.
4. del-Rosal-Jurado, A., Romero-Galisteo, R., Trinidad-Fernández, M., González-Sánchez, M., Cuesta-Vargas, A., & Ruiz-Muñoz, M. (2020). Therapeutische lichaamsbeweging na de behandeling bij borstkanker: A Systematic Review of Clinical praktijk Guidelines. Tijdschrift voor Klinische Geneeskunde, 9(4), 1239. DOI: 10.3390/jcm9041239.
5. Davies, C., Levenhagen, K., Ryans, K., Perdomo, M., & Gilchrist, L. (2020). Interventies voor borstkanker gerelateerd lymfoedeem: Clinical praktijk Guideline From the Academy of Oncologic Physical Therapy of APTA. Fysiotherapie, 100(7), 1163-1179. DOI: 10.1093/ptj/pzaa087.
6. Khan, K. A., Mazuquin, B., Canaway, A., Petrou, S., & Bruce, J. (2019). Systematische review van economische evaluaties van lichaamsbeweging en fysiotherapie voor patiënten die worden behandeld voor borstkanker. Borstkanker Onderzoek en Behandeling, 176, 37-52. DOI: 10.1007/s10549-019-05235-7.
7. Josenhans, E. (2007). Fysiotherapeutische behandeling van okselkliervorming na borstkankeroperaties. Wetenschapsprijs 2007 van het ZVK (Deutscher Verband für Physiotherapie - Zentralverband der Physiotherapeuten / Krankengymnasten e.V.).

‍